Cảm xúc nội tại – điều tiết những biểu hiện hành vi phản ứng thái quá như là kết quả từ cảm xúc tiêu cực

Trạng thái tâm lý tình cảm là những cung bậc mà khó có thể tránh khỏi, chỉ là nhiều ít, dài hay ngắn mà thôi…

Việc chuyển hoá qua từng cung bậc, việc kiểm soát nhất là đối với các tình cảm tiêu cực càng trở nên khó khăn, đây vẫn còn là những tranh cãi của các nhà tâm lý học. Giáo sư tiến sĩ Susan Krauss Whitbourne, đại học Massachusetts Amherst trong nghiên cứu của mình chỉ ra 5 cách để kiểm soát những cảm xúc không mong muốn từ sự giận dữ và thất vọng; dù chúng không thể xoá bỏ nhưng có thể né tránh trong bài báo đăng ngày 07/02/2015.

Rõ ràng cảm xúc là một phần trong cuộc sống hàng ngày, trải qua từ nụ cười sảng khoái qua một câu chuyện hài hước tới sự tức giận trong khi chờ tắc đường lúc tan tầm; qua đó trải nghiệm cảm xúc cũng thay đổi theo từng bước thăng trầm và với ảnh hưởng tới thể trạng cũng tương tự như vậy.

Khả năng tiết chế cảm xúc không chỉ ảnh hưởng tới nhận thức của những người xung quanh mà cơ bản ảnh hưởng tới bản thân nội tại của mỗi cá nhân thông qua tương tác của hành vi: cười phá lên bất chợt trước một email hay tin nhắn trong bối cảnh một cuộc họp nghiêm túc hay phản ứng quá khích khi tắc đường lúc tan tầm, thậm trí là gây rủi ro tới chính tính mạng và thực tế đã minh chứng rất rõ cho điều này.

Theo tiến sĩ Susan Krauss Whitbourne, hoàn toàn có thể kiểm soát được việc điều tiết cảm xúc trước khi các trường hợp có yếu tố tạo khiêu khích xảy ra; và để chuẩn bị trước, cảm xúc tiêu cực cần được điều tiết trước khi nó đẩy cuộc sống của chúng ta vào rủi ro. Mô hình 5 bước của bà sẽ giúp cho việc điều tiết được dễ dàng hơn:

  1. Lựa chọn: để tránh những vụ “cướp cò” không mong muốn, việc chuẩn bị là tối quan trọng; ví dụ nhưng không tự đẩy mình vào vội vã bằng cách căn thời gian tới sớm 10 phút trước cuộc họp thay vì để mọi chuyện tới phút cuối.
  2. Điều chỉnh: có lẽ phần lớn cảm xúc tiêu cực và là “ngòi nổ” cho mọi chuyện mà chúng ta thường gặp phải đó chính là sự thất vọng; điều này tương tự như chúng ta luôn “cầu toàn” trong ứng xử với mọi thành viên gia đình và bạn bè để mong những cái tốt nhất “phục vụ” họ, nhưng cũng vì vậy mọi chuyện không phải cái nào cũng toàn thành được khi chúng ta đặt mục tiêu quá cao. Do đó, điều chỉnh lại sẽ là cách để chúng ta “yên tâm” nỗ lực hết sức… trong hoan hỉ.
  3. Chuyển hướng đối tượng tập chung: thay vì tập chung vào một đối tượng duy nhất với cảm xúc dù cho là cảm xúc ngưỡng mộ – như khi bạn vào phòng tập gym và không ngừng thán phục [đâu đó pha lẫn chút ghen tị] những cơ thể tiêu chuẩn với mức thực hiện các động tác gấp 3 lần bạn như bị hút vào một thanh nam châm; việc chuyển trọng tâm tập chung từ họ về với mức bạn có thể thực hiện được sẽ làm bạn cảm thấy tự tin về khả năng của bạn và điều này sẽ loại bỏ đi áp lực và giúp bạn sớm loại bỏ cảm xúc tiêu cực nảy sinh trong bạn.
  4. Thay đổi suy nghĩ: Cốt lõi trong cảm xúc từ trong thâm sâu của mỗi chúng ta chính là tập hợp của lòng tin. Khung niềm tin này sẽ định vị mong muốn và qua đó tác động lên hành vi của mỗi chúng ta; như khi chúng ta sẽ cảm thấy tiêu cực, thất vọng khi chúng ta tin rằng bị mất đi một cái gì đó trong cuộc sống và chính cảm giác mất mát này đã “tô đen” cuộc sống của chính chúng ta dù cho mất mát đó đôi khi chỉ là cảm nhận chủ quan từ một phía hay chỉ là cái nhìn phiến diện. Nếu chúng ta thay đổi cách suy nghĩ và chỉ là suy nghĩ một cách tích cực hơn thì đã thay đổi rất nhiều với niềm tin quay trở lại, niềm vui tạo và hơn cả là hạnh phúc xuất hiện. Đôi khi chỉ bằng đặt lại suy nghĩ hài hước vào bối cảnh bi quan thì từ tiềm thức, mọi chuyện đã được giải quyết triệt để và lo lắng mất mát đã tan biến vì cái chúng ta lo lắng phần lớn là cách người xung quanh nhìn nhận [hay đánh giá] ta trong bối cảnh đó như thế nào…
  5. Thay đổi ứng xử: Nếu mọi chuyện là thảm hoạ mà không thể tránh khỏi nó vậy sao không loại bỏ nó ra khỏi tâm trí bằng cách dịch chuyển mục tiêu tập chung hay thay đổi suy nghĩ và bởi đó, cảm xúc sẽ được điều chỉnh. Bước cuối cùng trong điều tiết cảm xúc chính là kiểm soát hành vi phản ứng; thay vì để trái tim “gõ trống” với những cảm xúc tiêu cực giận dữ hay lo lắng, hãy nhắm mắt, hít một hơi thật sâu để trái tim được thả lỏng và chúng ta được bình an từ trong tâm.

Mô hình 5 bước này sẽ giúp chúng ta điều chỉnh thích ứng với các trường hợp tiêu cực mà chúng ta bị “kéo vào” một cách không mong muốn; tổng quát, hiểu được cảm xúc nội tại và “điểm hoả” của cảm xúc sẽ giúp ngăn ngừa các vấn đề trước khi nó xảy ra và trở thành [vấn đề] nghiêm trọng.

Tuy rằng nghiên cứu về cảm xúc không phải hoàn toàn là một bộ môn khoa học độc lập, các nhà tâm lý học vẫn tranh luận về mối liên hệ giữa tâm trí-cơ thể vật chất trong mối tương quan cảm xúc. Tuy nhiên, những nghiên cứu tiên tiến gần đây đã giúp hiểu hơn về mô hình điều tiết cảm xúc và quá trình cảm xúc bị tác động và ảnh hưởng dẫn tới các biểu hiện ra hành vi. Nhà tâm lý học James Gross năm 2001 đã đưa ra mô hình 4 bước để định nghĩa chuỗi hành vi khi cảm xúc bị tác động với kết luận nghiên cứu: “cảm xúc của chúng ta phản ứng kết quả theo cái cách mà chúng ta đã trải nghiệm tổng hợp từ kinh nghiệm tương tự trong quá khứ”, đã giúp chúng ta có cái nhìn rõ ràng hơn.

Một vài cảm xúc không cần phải có điều tiết, nếu trong bối cảnh phù hợp, cảm xúc sẽ giúp chúng ta thấy hài lòng và tốt hơn, do đó, không cần phải lo lắng về thay đổi cách chúng ta đang ứng xử; cũng giống như khi chúng ta cười trong khi tất cả mọi người cùng cười [để chia sẻ] về một chủ đề chung nào đó. Tất nhiên, đối với những cảm xúc tiêu cực – hành vi phản ứng cho phép bạn “xả” ra những bực tức hay nói cách khác là cách chúng ta lấy lại sự bình tĩnh, không hề đơn giản và chưa chắc đã phù hợp hoặc thích ứng với bối cảnh, như rõ ràng bằng cách nào đó chúng ta vẫn phải diễn đạt cảm xúc tiêu cực như một cách “xả” như một cách quân bình trở lại.

Nói thì luôn dễ hơn thực hiện, nhất là cố gắng để quân bình trở lại từ những cảm xúc tiêu cực, nhưng nếu không tiết chế, chúng ta để cảm xúc tiêu cực bùng nổ và kết thúc bằng một câu nói hay một email [- nhất là trong môi trường văn phòng, nơi email thường bị lạm dụng] vô hồn như một “phát súng vào thái dương”, đó là lúc chúng ta đã để cảm xúc tiêu cực trong mỗi chúng ta “kết liễu” quan hệ tốt đẹp giữa bạn bè, đồng nghiệp hay rộng hơn là sự nghiệp và thậm trí là sức khoẻ, và đôi khi là chính sinh mạng của chúng ta…

Việc không kiểm soát được cảm xúc theo Gross và đồng nghiệp Hooria Jazaieri (2014), là gốc rễ của sự hỗn loạn tâm lý như trầm cảm, rối loạn nhân cách biên. Tất nhiên phải còn nhiều nghiên cứu sâu khác để hiểu được căn nguyên vai trò đặc thù của điều tiết cảm xúc và qua đó nhiều người, hay ví dụ như bệnh nhân mắc chứng rối loạn lo lắng xã hội – có thể có phác đồ điều trị tốt nhất thay đổi cách nhìn và ứng xử của họ đối với xã hội, hay, như Gross và Jazaieri nhấn mạnh; có thể đơn giản là hưởng từ giáo dục làm thế nào để kiểm soát cảm xúc trong các tác động hàng ngày.

Với cách tiếp cận khác, ở phương Đông, việc tiết chế cảm xúc để đạt được sự quân bình nội tâm cũng được thực hiện thông qua “quá trình định hướng tâm trí làm quen với một chủ đề cụ thể nào đó” – Đức pháp vương dòng truyền thừa Drukpa – được định nghĩa là “Thiền”. Việc thực hành (hay hành “Thiền” – theo cách nói khác) này sẽ giúp cho con người chúng ta lấy lại bình quân nhanh hơn bằng cách luyện tập tâm trí, định hướng nó và neo giữ [định] ở nhiều các giác độ của một chủ đề cụ thể nào đó. Cơ bản thì định nghĩa phổ quát của Thiền cũng thể hiện một cách tổng quát 4 bước đầu của mô hình 5 bước của tiến sĩ Susan Krauss Whitbourne, trong đó với bước 5 chính là kết quả từ việc thực hành Thiền mà có – thay đổi ứng xử.

Nhưng không đơn giản chỉ là như vậy, “thiền” còn hướng tới việc chế ngự sự hỗn loạn từ trong nội tâm, những hành vi phản ứng thái quá ra bên ngoài thông qua một quá trình “tập thể dục” của tâm [trí]; như vậy, không chỉ là ở cảm xúc (phần chìm) mà cả ở hành vi (phần nổi) là kết quả phản ứng bộc phát của chính các cảm xúc đó. Như vậy, “thiền” tuy không “lý giải” được căn nguyên nhưng lại giúp “chữa trị” được và “bù” vào mảnh khuyết còn lại mà Gross và đồng nghiệp Hooria Jazaieri đâu đó còn thiếu.

Dù ở bất cứ giác độ nào, cách thức phân tích nào đi nữa thì kiểm soát tâm trí để đạt được một sự quân bình, tránh được những cảm xúc tiêu cực hay cảm xúc bốc đồng luôn là mục tiêu hướng tới việc hạnh phúc hơn, đem lại niềm vui cho chính mỗi chúng ta.

“Tâm” bất “định”, sự tắc loạn… là vậy.

02/2018

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s